DERSİM-ZAZA ARŞİVİ

[dersim]

ZONÊ MA ZAZAKİ : DİLİMİZ ZAZACA



Zonê Ma, Fekê Ma, Kamiya Ma

Dêsim u dormê Dêsımi de kamıji feki (ağız, şive) qesey benê? Ravê mordem gereke ninu dos kero u areze kero. No karo de gırso. Karê zon zanaoğano, karê ilimiyo. Hata nıka Dr. Zılfi Selcani temelê fekê Mamekiye de ‘Gramatik der Zaza-Sprache’ nusna. C. M. Jacobson’i, ‘Rastnustena Zonê Ma’ (Dilimizin Doğru Yazımı / Doğru Yazım Kuralları) de, wuncia fekê zerê Dêsımi bınge (temel) gureto. Zovina fêkanê Dêsım u dormê Dêsımi sere karo de hewl xona çino. Gereke ravê ni feku tam dos kerime, hetê ilimê zoni ra zalal kerime, wera têpa ki vajime ke nia, nia standart bo.

Ma zonê xo ra Kırmanciki vame. Zonanê teveri de ni ra Zaza/Zazaca vajino. Tayine xo sas kerdo. Taê vanê ni ra teyna Kırmanciki vajime, Zaza/Zazaca (Zazaki) mevajime. Heya raşti, pi u khalıkanê ma Kırmanciki vato¹. Hama a vatene ra mendo. Keşi nênusno. Peydena sarê teveri, ilimdaranê zoni şiye, zoni saê kerdê, namey nê pıra. Namê zonê ma ‘Zaza’ qeyd kerdo. Kaşkena ‘Kırmanciki’ qeyd bıkerdene hama hini qeyd nêkerdo. Kirmanci/Kurmanci namê zonê Khuru ra gore qeyd kerdo. Nika ma ke va ke Kırmanc/Kırmanciki, sarê teveri Khuru ve zonê Khuru fam keno. Xo ra Khuri ki xo ra Kirmanc/Kurmanc, zonê xo ra ki Kirmanci/Kurmanci vanê. Ma ke Kırmanc/iki va, yi vanê xo ra ma ki hini vame, ma xo ra jüme.

Ma ra taê ki, zaf thuz sonê. Yi ki vanê: Qe namê Kırmanc u Kırmanciki fekê xo mecêrê. Çınarê? Sıma ke hini va, no yeno manê ‘Kurd’ u ‘Kürt’i yanê sıma vanê ke ‘ma Khurime’. Coru nia beno? Hiya, raşti ki yeno manê Kurd u Kürdi. Peyniye de yeno manê Khuri. Hama ni alvaji yita de çiyê kenê xo virri ra. Yeno sene mana bêro, sarê Dêsımi ke xo ra Kırmanc va, Kırmanci ve Khuri ra cê ra keno. Yanê manê Khuri de nêvato, nêvano. Ni, hini musê, hini vato, hata nıka ki hini amo. Coka gereke na fam bıkerime.

Ma ke naê fam kerde, mesela gıran gıran hal bena. Endi sarê ma ki gıran gıran xo ra vano ma Zazayme, ma Zazaki qesey keme, hemi ki zonanê teveri de. Mı par (2005) Tırkiya de, mordem u cênikê ke seşti ra coraye hama suku de mendê ya ki xona manenê, dinu ra pers kerd. Pêrune mı ra va ke Ma Zazayme (Zaza), zonê ma ki Zazakiyo (Zazaca). Endi yi ki zanenê ke, Kirmanci/Kurmanci yeno manê zonê Khuru. Televizyonê Tırki heftê de rozê, nêm saate ‘Kirmanci’ program vırazeno. Kırmancê ma vanê: “Ma wo zonê Khurano, yê ma niyo. Yê ma Zazakiyo (Zazaca).”

Taê ki vanê ma ‘Dersimce’ qesey keme. Zonê Dêsımi (Dersim dili) vatene çiyo de bino, Dersimce vatene çiyo de bino. Beno ke Dêsım de Kırmanciki/Zazaki jêde qesey beno, mordem vazo, ‘zonê Dêsımi’ hama rasta xo zonê Dêsımi niyo, Kırmancikiyo ke manê Zazaki de vajino, gereke yi vajime. Yanê namê zonê ma xo ra esto, reyna namu yimis kerdene qe lazım niya. Mehmet Doğani kıtavê bıra Mıkayili güya çarno Tırki, Tırki ra ki reyna çarno Zazaki (Zazaca). Kaşka çutıri ke bıra Mıkayili nusnayvi, hini bımendene. Serê kıtavi de nusno, vano: ‘Dersimce!’ Na, yimis kerdena! Hama çiyo nianen qe rınd niyo. Tırki de çiyê nianeni ra vanê ‘uydurma’

Dımılki=Dımılice: Sarê Verojiyo (Güney) ke zonê ma qesey keno, xo ra vano ‘Dımıli’, zonê xo ra ki vanê ‘Dımılki’. Na durumi, M. Şerif Fıratı rast dos kerda. Yiyê ke xo ra Dımıli, zonê xo ra Dımılki vanê, pêro Mısılmanê (Sünni/Şafi-i u Hanefi Zaza). Gerger, Sevrege (Siverek), Çêrmıge (Çermik) hata Tekman xo ra vanê Dımıli. Saro bino ke dormê ninu de ro, yi ki ninu ra vanê Dımıli. Mesela Khurrê dormê ninu ‘Dımıli’ vanê. (Nia de Kemal Badıllı, Türkçe İzahlı KÜRTÇE GRAMER, sf.22, Med yy). Hama tenêna çiyê de interesani vaji. Sarê mao ke Varto u mıntıqa Bingoli de maneno, Yitiqatê Dêsımi rameno (Raa Heqi, Elavi=Alevi) xo ra vano ‘Ma’ (sarê ma, zonê ma). Yi sevanê, zanenê: Yi ki, mısılmanê ke Zazaki (Zazaca) qesey kenê, dinu ra vanê ‘Dımıli’.

Peki, sarê Dêsımi u sarê mao ke xo ra Ma vano, yi xo ra Dımıli, zonê xo ra Dımılki vanê? Nê. Çiyo nianen nêvane. Çınarê nêvanê? Çıke yi zanenê ke, Dımıli kamê, kam Dımıliki qesey keno. Dımıliki, mara zaf dürü niyo, Zazakiye verojiyo hama yinu xo ra cê ra kenê, namê xo vanê. Çıke namê ma estê. Dımıliyu ki ma xo ra nêdiyê, nêvinê. Nıka xo ra vinenê, nêvinenê?

Taê roştberi nıka vanê ma zu zon qesey keme, eke hiniyo ma jüme. Taê ki, namê Dımıli benê resnenê Deylam/Daylam, yi ki vanê ma pêro jüme. Çı beno bıbo, werte sarê Dêsımi u Dimili de xeyle ferq esto. Hete yitiqati ra zu niyê, wertê zoni de xeyle ferq esto, hetê zagoni ra (kultur, adet, tore=gelenek, görenek), hetê tarıxi ra ferqi estê. Hiya pia bıgurime, phışti jüvini dime. Hama hurdemena heti gereke jüvini çutıri ke vinenê, hini qewıl kerê, namu, mamu mesoynê jüvini. Mı ra ke pers kenê, cia (ayrı) vınıtene tenena rasta. Zu komale de tê lewe amaene xona rewa, hurdemene heti ki hazır niyê.

Zu ki Kırdi estê. Kırdi, Kırdki qesey kenê, yanê xo ra Kırd, zonê xo ra Kırdki vanê. No name ki xeyle interesanto. Ni tam koti manenê, nêzanon. Mı ninu sere teyna kıtavu de, nusnu de taê çi wendo. Coka ninu sere nıka thawa nêvanu, nênusnonu.

Peki Zazay kamê?

Sarê Paluye (Palu) u dormê xo, xo ra Zaza, Zonê xo ra Zazaki vanê.

Saro ke domê ninu de ro, yi ki cıra Zaza vanê. Sarê mawo ke Dêsım de ninu nas keno ya ki şindorê xo nejdiyo, yi ki dinu ra vanê Zazay².

Ez vaji, fekê zonê Dêsımi (Dersim dilinin ağızları) nia rê:

Zu: Fekê zerrê Dêsımi (iç Dersim ağzı veya şivesi) Mamekiye u dormê xo, dormê Xarçiki, Qızılkilse (Nazımiye), hata Mazgerd. Hetê aşiru ra Alu, Wusıvu, Demenu, Heyderu, Arezu u yiyê ke şindorê ni aşiru de rê.

Dıde: Fekê Dêsıme Zımey u Cori (Kuzey-doğu Dersim ağzı veya şivesi) : Pulemeriye ra cor, hata Erzurum [Têrcan, Monse (Çayırlı), Geğiye (Kiği)], Zıme de hetê Erzıngani. Derê Balabanu, tam zerrê na mıntıqawo. Hetê aşiru ra Balabanu, Çareku, Sawliyu, Mosku, Rutu, Xıdı, Menku, Karsanu u yiye binê ke na mıntaqa de rê.

Hire: Fekê Puluri u Xozati (Ovacık-Hozat ağzı veya şivesi). Hetê aşiru ra Şixsenu/Şêxsenu (Avasu, Qerebalu, Qırqu), Khewu (Arslanu, Phezgewru) Kocu, Semku, Khalu (Keçelu, Bolu, Avasu), Baxtiyaru/Bexteru u yiye ke mıntıqa de rê.

Heya, hirê feki (şive) Dêsım u dormê Dêsımi de en fekê beliyê. Wertê ninu de tenêna fekê qıji estê. Mesela dormê Pulemoriye de hetê Kilşi u hetê Puluri (mıntıqa Mırcani) ser ke şiya, tenê fekê Gola Dêsımi, tene ki fekê Puluri kuno werte. Yanê fekê qiji estê, hama ni zaf beli niyê.

Zu ki fekê Vartoy u dormê Vartoy esto. Varto, Xınıs, Bingol. Ni cay dorme Dêsımi de manenê. Beno ke mordem zovina feku ki vazo. Mesela fekê Qoçgirani (Koçgiri).

Fekê Veroji (Güney), fekanê Zımey (Kuzey) ra tenena duriyo. Fekê Veroji de ki fekê qıji estê. Taxminê mı ra Fekê Zımey u Fekê Veroji rê, mordem beso keno ke, hetê ilimê zoni ra vazo ni lehçeyê (lehçe) ya ki diyalektê yanê ni feki, ‘şive’ ra gırsê. Ludwig Pauli, fekanê Zazaki sere kıtavê nusno. [Zazaki (Gramatik und Versuch einer Dialektologie), Wiesbaden 1998].

Qeso pêyen. Vanê bılbili ra pers kerdo, vato: ‘Kamiji zoni/zonu ra has kena?’ Bılbili vato: ‘ravê zonê xo ra’ we ra dıme ki Zazaki ra. Nıka biyo yê ma. Her kes zonê xo ra has keno. Çıke her kes zonê xo museno, zonê xo qesey keno. Ez vanu: Her kes zonê xo, ravê rındek bımuso, hem hetê xaseni (original=orijinal) ra hemi ki hetê grameri ra. Mordemi ke, zon rındek musa, fekanê binu ki nas keno. Taê nusnenê hama nê zoni tam zanenê nê ki grameri nas kenê. Tavi ke yi ğeletiye kenê.

Yiyeke hetê ilimi ra zon nas nêkene, heto bin ra ki zonê ma u piyê xo tam nêmuse, hama fekê xo kenê çewt, qesu yimis kenê, vanê en feko rast niyo, ya ki yê mıno, en ğeletiya gırse ki yi kenê.

Bımuşime, bınusnime, bıwanime xo raveri berime. Dıma raştiya xo yena!³

01.02.06

M.Tornêğeyali


¹. Alvazê de mao Dêsmız, çepçiyeni ra eve serru hepıste mendo. Peydena vejiyo tever, şiyo Avrupa. Rozê piyê xo rê televeng (telefon) keno ra. Hal demê jüvini pers kerdene ra têpa, pi vano: “zovina, çı esto, çı çino? To wuza sekena?”. Lazi ki vano “bawo, yitawu thawa çino. Xo rê na zonê Zazaki sere xecelime. Pi vano: “Nêro, ça zonê ma sere nêxecelina, Zakaki sere xecelina?” Laz vano “ nê bawo, ça ma ki Zaza nime?”. Pi, hêrs ra vano: “Zayay de ... to..ê! Nêro, ma ça Zazay bime, hata nıka ma Kırmanc bime, sıma ni Zazay koti ra veti?”

². Zazaê lüyêweri: Mı na qese zaf hesno. Tavi ke na qesey de, pê kay kerdene esta. Zazaenê Şafiyu ra gore na qese vajino. Ez wazonu ke pers keri, raşti çiyo nianen esto? Yanê lüye werina? Ya ki sarê koti lüyê wenê?

³. Zon u kamiye sere, xeyle waxto wazon ke bınuşni hama mı fırsan nêdi. Beno ke reyna ni nusni sere bıguri, tenena dewleti keri.


http://www.dersimsite.org/zonemafeke.html

http://www.sansaderesi.com/article_view.php?id=561

[Advertisment]

[dersim]

Dilimiz Kimliğimizdir

Dilimizi yasaklayanlar sadece Türk devleti ve onun görevlileri değil, aynı zamanda kendisine demokrat, devrimci veya solcu ve hatta Kürt diyenlerdir. Tabii bu, devletin yaptığı gibi yasalarla, hapis ve para cezaları şeklinde değil de, pratik veya fiili olarak değişik şekillerde gerçekleşmektedir. Solcu veya aydınların bazı kesimlerinin bu konudaki sicilleri hiç de parlak değildir. Ancak, daha da acı olanı, bazı Alevi kuruluşlarında rastlanan bu yasaklayıcı tavırdır.

Alevilik bir inanç olduğuna göre, diğer inanç ve dinlerde olduğu gibi, inanç açısından kişinin milliyeti önemli olmayabilir. Ama bu, hiç de genelde insanların milliyetinin, milliyete (etnik kimliğine) damgasını vuran esas unsur olan ana dilinin önemsiz olduğu anlamına gelmez, gelmemelidir. Hele hele, bir dilin konuşulmasının, bu dille yazılmış yayınların dağıtılmasının fiili olarak engellenmesi veya yasaklanması kabul edilir bir şey değildir. Bazı Alevi kuruluşlarındaki çarpık zihniyete göre, madem ki hepimiz Türkçe biliyoruz, o halde Türkçe konuşalım, Türkçe dışındakilere gerek yoktur, şeklindedir. Bu mantığın, en azından son seksen yıldır süren devletin resmi politikasının bir versiyonu olduğu açıktır. Daha doğrusu, bu politikanın bir nevi kabulü, onun baskılarının bir yansımasıdır.

Bazı Alevi cemiyetlerinin, özellikle de AABK'nun, Türkiye'nin AB süreci ile ilgili yaklaşımlarını yakından ilgilendirecek bazı çalışmaları, önerileri veya yaklaşımları var. Bu yaklaşımlardan biri de AB metnine yansıyan, Türkiye'de Türk ve Kürt milliyetlerinden Aleviler'in olduğu şeklindeydi. Burada, hem Aleviliğin bir inanç olarak tanınması ve hem de Cem evlerinin tıpkı kilise, cami ve diğer ibadet yerleri gibi, bir inanç yeri olarak kabul edilmesi, vurgulanırken, aynı zaman da Alevilerin sadece Türk/Türkmenlerden oluşmadığı, Kürt Aleviler'in de olduğu şeklinde, bir olumluluğa işaret etmektedir. Bu olumluluk yanında, bir de eksikten öte düpedüz yanlış olan bir yaklaşım, bir olumsuzluk var. O da, Türkiye'de Aleviler'in sadece Türk ve Kürtlerden ibaret olduğu şeklindeki yanlış yaklaşımdır.

Türkiye'de çeşitli milliyetlere mensup Aleviler'in olduğu aslında bilinmeyecek bir olgu değildir. Ama bunun, vurgulanmaması, es geçilmesi veya görmezlikten gelinmei aslında inkarcılığın bir biçimidir. Anadolu'da Aleviliğin Dersim sayesinde yaşamış olduğu, Dersim'in, Osmanlı hanedanlığı boyunca Aleviliğin kalesi, koruyucusu ve esin kaynağı olduğu nedense bazıları tarafından görülmek istenmemektedir. Ama bu, aslında baskıcı devlet politikalarının bir kabulü, bir yansıması değil midir?

Dersim İnancı'nın, Dersim Aleviliğinin dili Zazaca'nın (Zazaki=Kırmanciki) atlanmasının, görmezlikten gelinmesinin ve Dersim'in ana kitlesini oluşturan Alevi Zazalar'ın (Kırmanc'ların) anılmaması, niyet ne olursa olsun bir inkardır. Bu durumu eleştirip düzelteceğine, 'Genç Aleviler Hareketi' veya buna yakın bir isim ve imzayla yazan bir kesim, neden siz Kürt, Türk isimlerini yazarak bölücük yapıyorsunuz diye sormakta ve AABK'nu bu 'vahim hatadan' dönmeye çağırmaktadır. Ne garip değil mi? Oysa bütün dinlerin, bütün ideolojilerin mensupları açıkça kendi kimliklerini, mensup oldukları milliyetlerini belirtmekte, savunmakta ve hatta bazıları övmektedirler de. Bu yazıyı görünce aklıma, bizim kuşak solculuğunun Dersim'deki 'enternasyonalliği' ve İ.Beşikçi'nin buna ilişkin nitelendirmesi olan 'kozmopolit' belirlemesi geldi. Alevi kuruluşlarında, derneklerinde veya bunların düzenlediği etkinlilerin çoğunda Türkçe'den başka dil konuşmak tabudur.

Bugün yok olmaya karşı direnen Zaza dili ile ilgili etkinlikler, çoğu Alevi çevresi tarafından küçümsenmekte ve soğuk karşılanmaktadır. Gece gibi etkinliklerde Zazaca -(ve Kürtçe)- ile ilgili kitap, dergi vb. standlara izin verilmemektedir. Zaza dilinin derneklerde, kurslarda öğretilmesinin engellenmesi sadece bir bahanedir. Ama daha da kötüsü, bu engelemelerde Dersimliler'in veya Dersim kökenlilerin baş çekmesidir. Bu da 'ağacın kurdu, ağacın kendisindendir' özdeyişinin bir örneğidir.

Bu olumsuz tutumlar daha da örneklenebilir. Örneğin, çoğu zaman panel, konferans gibi bilgi, vizyon ve doğru yaklaşım gerektiren toplantılara, köşe başlarını tutmuş, yoz, yobaz, çıkarcı ve genellikle de resmi görüş çizgisindeki kişiler çağrılmaktadır. Bunlar duygulara hitap ederek şov yapmakta, bir kısım şakşakçı da alkışlayarak onların ekmeğine yağ sürmektedir. Ali Yaman adlı Kemalist ve inkarcı bir yazarın, Aleviliği sadece Türk/Türkmenlere mal eden bir konuşmasına, yiğidi öldür ama hakkını da ver diyerek, Dersimli dedelerin eskiden duaları kendi ana dilleri olan Zazaca'dan yaptığını gayet münasip bir uslüpla söyleyip buna tanık olduğumu belirttiğimde, benim “Kürtçülük” ve “bölücülük” yaptığımı söylemekle yetinmemiş, tümü de Dersimli olan kitleye beni dışlamak, tecrit etmek için hedef göstermişti. Oysa ben Türkçü olmadığım gibi, Kürtçü de olmadığımı özellikle vurgulamıştım.

Alevi toplantılarında halife Ali, Hz.Hüseyin ve diğer imamların nasıl katledildiği en ince ayrıntılarına kadar, ama çoğu zaman da abartılarak anlatılır. Hacı Bektaş, Abdal Musa, Pir Sultan ve diğer bazı Alevi önderleri ama övellikle Türk olanlar veya Türkler’e mal edilenler ballandırıla ballandırıla anlatılır, her yıl anmalar ve etkinlikler düzenlenir. Denebilir ki, Aleviler'in, Alevi İnanç önderlerine sahip çıkmasından daha doğal ne olabilir? Evet, abartmalar bir yana bırakılırsa, bu gayet doğaldır. Ama bir de doğal olmayan, bu yaklaşıma tamamen ters bir durum da var: Mesela, Seyit Rıza, Alevi değil midir? Seyit Rıza, İnancı ve özgürlük davası için darağacına çıkarılmamış mıdır? Üstelik, İslam dinine ve TC yasalarına bile aykırı bir şekilde yakılıp yok edilmemiş midir? Peki, Aleviler buna neden sahip çıkmıyor?

Son olarak şunu belirtmek istiyorum. Zaza dilinin ve kültürünün baskı altına alınması, engellenmesi veya yok edilmeye çalışılmasının baş sorumlusu, tabii ki Aleviler, Devrimciler veya Kürtler değildir. Tersine bunlar kendileri de, resmi ideoloji ve politikaların hedefi olmuş ve hala haklarını edinememiş çevrelerdir. Ama bu çevrelerin Dersim-Zaza halkının direniş ve diriliş mücadelesine karşı olmaları, engellemeleri, inkar etmeleri veya yok saymaları ne kabul edilebilir ve ne de hoş karşılanabilir. Bu anlamda eleştirilerim tamamen dostanedir ve niyetim kimseyi karalamak da değildir. Ama dostça uyarıp hatalardan arınmaları istenirken, hiç bir dostluğun karşılıksız olmadığını da vurgulamak isterim. Burada müslüman kesimin soruna yaklaşımına, gerici, inkarcı tavrına değinmeyi gereksiz buluyor ve diyorum ki:

Dilimiz, kimliğimizdir; ondan vazgeçmeyeceğiz.

Zonê ka, kamiya mawa.

Tewr theyr zonê xo de waneno.

Zonê ma, nun u sola mawa.

Tewr vas, hencê xo sere rewino.

04.03.05

M. Tornêğeyali